| Podstawowe informacje | |
|---|---|
| Okres | do 1945 roku (obecność od VI w.) |
| Miejsce | Dolny Śląsk |
| Rola | społeczność polska zamieszkująca region |
| Wybrane dowody obecności | |
| Pisemne ślady | Księga henrykowska (1270), druki wrocławskie |
| Język | polszczyzna używana w mieście i na wsi; dwu-/trójjęzyczność |
Na terenie Dolnego Śląska istniała społeczność polska, której obecność dokumentuje się od wczesnego średniowiecza i która pozostawiła ślady językowe oraz kulturalne w źródłach pisanych i drukowanych.
Wczesne osadnictwo i średniowieczne ślady polszczyzny
Od co najmniej VI wieku tereny Dolnego Śląska zajmowały plemiona należące do grupy Słowian zachodnich. Pod koniec X wieku obszar ten znalazł się pod wpływem państwa Polan rządzonego przez Mieszka I. Wrocław od końca X wieku należał do siedzib książęcych Piastów i w kronice Galla Anonima z początku XII wieku wymieniony został obok Krakowa i Sandomierza jako jedna z głównych stolic królestwa.
Ślady użycia języka polskiego pojawiają się w źródłach średniowiecznych. W 1270 roku w Księdze henrykowskiej zanotowano zdanie po polsku: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj!”. W XII i XIII wieku rozpoczęto osadnictwo niemieckie sprowadzane przez książąt śląskich, co doprowadziło do stopniowej germanizacji regionu, zwłaszcza w miastach. Pomimo tego Wrocław w okresie lokacji stał się miastem wielonarodowym, w którym mieszkali Polacy, Niemcy i Żydzi, a od duchowieństwa wymagano znajomości języka polskiego (postanowienia synodalne z 1257 r.).
Zmiany polityczne i językowe od XIV do XVIII wieku
W połowie XIV wieku książęta śląscy podporządkowali się królom czeskim, co sprzyjało wzrostowi roli języka niemieckiego jako urzędowego. Do połowy XIV wieku niemiecki nie występował w korespondencji miejskiej Wrocławia. W okresie późniejszym pojawiły się trójjęzyczne teksty religijne i naukowe, jak Psałterz floriański, a we Wrocławiu drukowano teksty zawierające modlitwy po polsku już w 1475 roku w Statuta synodalia.
W XVI i XVII wieku polszczyzna utrzymywała znaczenie w przestrzeni publicznej regionu. Reformacja przyniosła kazania po polsku we Wrocławiu od 1529 roku. W XVII wieku, mimo zmian politycznych po bitwie na Białej Górze i przejęciu władzy przez Habsburgów, pogorszenie demograficzne w czasie wojen sprzyjało częściowej repolonizacji niektórych obszarów oraz napływowi osadników z Rzeczypospolitej. We Wrocławiu funkcjonowały też instytucje i wydawnictwa służące użyciu języka polskiego.
Druk, edukacja i piśmiennictwo w języku polskim
Na Dolnym Śląsku publikowano prace po polsku, przede wszystkim o tematyce religijnej. W Brzegu w 1673 roku ukazał się polski kancjonał przeznaczony dla śląskich Polaków. W mieście istniały polskie elementarze i katechizmy, drukowane m.in. przez Pawła Glodiusa oraz w oficynach wydających podręczniki do nauki języka polskiego. Wydawali je również autorzy związani z regionem, jak Stanisław Stawski. Z Dolnego Śląska wywodzili się także drukarze i tłumacze pracujący na rzecz rozwoju polskiej ortografii i słownictwa.
